33 kinderen, nul sterfgevallen: pil remt zeldzame hersenziekte

Een bloeddrukmedicijn dat al tientallen jaren op de markt is, blijkt een zeldzame hersenziekte bij jonge kinderen af te remmen. Onderzoekers van het Emma Kinderziekenhuis van Amsterdam UMC publiceerden hun resultaten donderdag in het vakblad The Lancet Neurology. Drieëndertig kinderen met de aandoening vanishing white matter kregen het middel guanabenz en werden vier jaar gevolgd. Hun ziekteverloop werd vergeleken met dat van 66 kinderen uit een internationaal register die het medicijn niet slikten.

Het verschil is groot. Van de 33 behandelde kinderen overleed er in die vier jaar geen enkele; in de vergelijkingsgroep stierven er vijf. De kinderen die guanabenz kregen raakten later afhankelijk van een rolstoel, en op MRI-scans was nauwelijks verder verlies van witte stof te zien — precies het weefsel waar deze ziekte aan vreet.

Waarom dat telt: tot nu toe was er helemaal niets. Kinderen met vanishing white matter gaan achteruit, verliezen wat ze geleerd hebben en overlijden vaak jong. Volgens hoogleraar kinderneurologie Marjo van der Knaap is hiermee voor het eerst aangetoond dat het verloop van deze dodelijke hersenziekte te beïnvloeden is. Een genezing is het niet, benadrukken de onderzoekers er zelf bij.

Hoeveel kinderen krijgen deze zeldzame hersenziekte?

Ongeveer één op de 100.000 kinderen wereldwijd wordt ermee geboren. Met ruim 160.000 geboorten per jaar in Nederland komt dat neer op grofweg één nieuw patiëntje per jaar: een handvol gezinnen, verspreid over het land. De aandoening is autosomaal recessief. Beide ouders zijn drager zonder het te weten, en meestal valt het kwartje pas als hun kind al zichtbaar achteruitgaat.

De ziekte is bovendien een Nederlandse ontdekking. Van der Knaap beschreef het ziektebeeld in 1997 vanuit het VU-ziekenhuis in Amsterdam en gaf het zijn naam. De eerste klachten beginnen meestal tussen het eerste en vijfde levensjaar. Bij zo'n 15 procent van de patiënten komt de ziekte pas op volwassen leeftijd naar buiten, vaak veel milder.

Hoe een pil tegen hoge bloeddruk in de hersenen werkt

Guanabenz is nooit bedacht als hersenmedicijn. Het werd ontwikkeld om de bloeddruk te verlagen en is allang uit patent. Dat het nu in een kinderneurologische studie opduikt, komt door iets wat het middel toevallig óók doet: het grijpt in op de stressreactie in de cel. En juist die reactie loopt bij deze kinderen uit de hand.

De noodrem in de cel die blijft hangen

VWM ontstaat door fouten in de genen EIF2B1 tot en met EIF2B5. Die maken samen eIF2B, een eiwitcomplex dat regelt hoe snel een cel nieuwe eiwitten aanmaakt. Bij stress zet een gezonde cel die productie tijdelijk op een lager pitje en daarna weer aan. Bij deze kinderen blijft de noodrem hangen: de stressreactie staat permanent aan, en de cellen die witte stof onderhouden houden dat niet vol.

Waarom koorts en een klap op het hoofd gevaarlijk zijn

Typisch voor VWM zijn de plotselinge terugvallen. Een gewone infectie, een flinke koortspiek of een val van de trap kan een kind in enkele weken vaardigheden kosten die het nooit meer terugkrijgt. In de Amsterdamse opzet kregen de kinderen guanabenz één keer per dag, 's avonds, met een dosis die in het ziekenhuis stap voor stap werd opgebouwd terwijl bloeddruk, hartslag en temperatuur werden bewaakt.

Wat dit onderzoek wél en niet bewijst

Eén kanttekening is belangrijk. De vergelijkingsgroep kwam uit een internationaal patiëntenregister, niet uit een geloot placebo-onderzoek. Bij een ziekte die zo weinig voorkomt is dat praktisch nauwelijks anders te doen, maar het maakt het bewijs zwakker dan bij een klassieke gerandomiseerde studie. De deelnemers waren bovendien jong en konden bij de start nog minstens tien stappen lopen — hun hersenen hadden nog weinig schade.

De onderzoekers gaan daarom door: langer volgen, en uitzoeken wat hogere doses doen. Dat is geen formaliteit. Als meer guanabenz ook meer remt zonder dat de bloeddruk te ver wegzakt, verschuift de vraag van 'werkt het' naar 'hoeveel'.

Een oud, goedkoop middel — en dat telt

Hier zit misschien wel het grootste verschil met andere doorbraken bij zeldzame ziekten. Nieuwe gen- en enzymtherapieën zijn vaak peperduur en logistiek zwaar, met behandeling in een paar centra ter wereld. Guanabenz is een bestaande tablet zonder patent. Amsterdam UMC wees er bij de start van het onderzoek al op dat kinderen wereldwijd tegen relatief lage kosten behandeld zouden kunnen worden. De Hersenstichting stak eerder 500.000 euro in het behandelonderzoek van Van der Knaaps team.

Wat ouders nu kunnen doen

Heeft je kind de diagnose al, dan is de logische stap een gesprek met de eigen kinderneuroloog over het gespecialiseerde witte-stofcentrum in Amsterdam en over deelname aan het vervolgonderzoek. Gaat een kind na koorts of een klap op het hoofd opeens achteruit in lopen, praten of leren, en blijft dat hangen? Vraag dan naar een MRI van de hersenen. Vroege herkenning is bij een zeldzame hersenziekte als deze het halve werk.

Let de komende jaren op drie dingen:

• de doseringsstudie: helpt een hogere dosis meer, en blijft die veilig?
• langere follow-up: houdt het effect ook na acht of tien jaar stand?
• registratie: guanabenz is voor deze toepassing nog niet officieel goedgekeurd.

Tot die antwoorden er zijn, is dit geen genezing maar wel het eerste harde bewijs dat de ziekte te vertragen valt. Voor de gezinnen die er middenin zitten, is dat een verschil van jaren — en die jaren zijn precies wat je nodig hebt om een volgende behandeling te halen.