Twee panelen lagen op straat na de kunstroof in Messina

De kunstroof in Messina begon zaterdagavond rond tien voor tien, precies op het moment dat de halve stad buiten stond voor de Vara-processie die Sicilië elk jaar op Ferragosto de straat op krijgt. Volgens de eerste reconstructie van de Italiaanse politie kwamen drie mannen met bedekte gezichten via een zijdeur het Museo Regionale Interdisciplinare binnen, in de volksmond het MuMe. Alle alarmen en beveiligingssystemen werden omzeild.

Ze namen vier werken mee die worden toegeschreven aan Antonello da Messina. Maar diezelfde avond zagen voorbijgangers aan de Viale della Libertà iets vreemds: twee panelen, achtergelaten tegen de buitenmuur van het museum zelf. Italiaanse media melden dat de daders meer meenamen dan ze uiteindelijk vasthielden — alsof ze zijn gestoord of in paniek raakten en een deel van de buit lieten vallen.

Wat wel weg is, laat zich moeilijk vervangen. Het gaat om drie van de vijf bewaard gebleven panelen van het Polittico di San Gregorio, gesigneerd en gedateerd 1473, plus een klein dubbelzijdig paneeltje met een Madonna aan de ene en een Christus in de Pietà aan de andere kant. Dat laatste werd uit een gepantserde vitrine gehaald. Het museum bleef zondag dicht voor sporenonderzoek.

Hoe kwamen ze langs elk alarm?

Dat is de vraag die in Italië het hardst klinkt. Museumdirecteur Marisa Mercurio bevestigde dat de inbrekers zowel de alarmsystemen als de fysieke beveiliging wisten te omzeilen. Regiopresident Renato Schifani heeft meteen een intern onderzoek gestart naar het functioneren van het bewakingspersoneel. Regionaal bestuurder Elvira Amata noemde de zaak volgens Italiaanse media een uiterst ernstig feit en een diepe wond.

Er zijn camerabeelden, en die vormen nu het belangrijkste spoor. Verschillende Italiaanse commentatoren trokken direct de vergelijking met de Louvre: een topmuseum dat op papier zwaar beveiligd is, maar waar een klein team met de juiste timing binnen minuten weg is. Een feestdag met een massale processie voor de deur is daarbij eerder een dekmantel dan een risico.

Waarom juist deze panelen onvervangbaar zijn

Het altaarstuk dat Messina nooit verliet

Antonello da Messina is de schilder die de olieverftechniek uit het noorden naar Italië bracht en er een eigen, kille helderheid aan gaf. Zijn werk hangt in Londen, Parijs en Antwerpen — maar het Polittico di San Gregorio uit 1473 bleef in zijn geboortestad. Het bestond oorspronkelijk uit zes panelen en werd gemaakt voor het klooster bij de kerk Santa Maria extra moenia.

Het paneeltje dat Sicilië terugkocht

Het dubbelzijdige paneeltje heeft een ander verhaal. Het werd pas in 2003 aan Antonello toegeschreven en in datzelfde jaar door de regio Sicilië gekocht via veilinghuis Christie's, afkomstig uit de verzameling Wilhelm Soldan. Een werk dat de overheid dus bewust heeft teruggehaald naar het eiland, om het vervolgens in een gepantserde vitrine kwijt te raken.

Wie de kunstroof in Messina onderzoekt

Politie, technische recherche en de Carabinieri-eenheid voor bescherming van cultureel erfgoed werken samen; het Openbaar Ministerie in Messina heeft een onderzoek geopend. Die Carabinieri-eenheid bestaat sinds 1969 en is de oudste kunstpolitie ter wereld — opgericht nog vóór het UNESCO-verdrag tegen illegale kunsthandel. Cultuurminister Alessandro Giuli zei dat hij met ontsteltenis kennisnam van de diefstal en sprak van werken van buitengewone waarde voor het Italiaanse erfgoed.

We zijn geschokt door wat er is gebeurd. Dit waren twee van de belangrijkste werken — museumdirecteur Marisa Mercurio in Italiaanse media.

Onbetaalbaar binnen, bijna onverkoopbaar buiten

Officieel spreekt niemand over een bedrag: de werken worden onschatbaar genoemd, en dat is geen mooipraterij. Zodra een gesigneerde Antonello op elke opsporingslijst staat, verdwijnt de legale markt. Experts die door persbureaus werden geciteerd wijzen erop dat zulke stukken vooral van crimineel naar crimineel gaan, als onderpand bij drugs- of wapendeals. Onderzoekers houden serieus rekening met een diefstal in opdracht.

Nederland weet hoe dit soms afloopt

Voor Nederlandse lezers is dit geen ver-van-mijn-bedshow. Drie zaken laten zien hoe uiteenlopend de afloop kan zijn:

• Van Goghs Lentetuin werd in maart 2020 uit Singer Laren gestolen en kwam pas in september 2023 terug, in een IKEA-tas.
• De Frans Hals uit Leerdam verdween in augustus 2020 voor de derde keer en is voor zover bekend nog altijd zoek.
• Bij de Kunsthal-roof in Rotterdam in 2012 gingen zeven werken weg; een deel is vermoedelijk in Roemenië verbrand.

De les: snelheid in de eerste dagen bepaalt veel, en het grootste risico is niet de verkoop maar de vernietiging. Paniekerige dieven beschadigen paneelschilderijen op hout sneller dan doek — en twee stukken die al op de stoep belandden, zijn geen goed teken.

Waar je de komende dagen op moet letten

Houd drie dingen in de gaten: of Italië foto's en afmetingen van de gestolen panelen publiceert in de internationale databanken, wat het interne onderzoek van de regio Sicilië oplevert over de bewaking, en of er arrestaties volgen op de camerabeelden. Had je een reis naar Sicilië gepland met het MuMe erin? Check de openingstijden vóór vertrek — musea blijven na zo'n zaak vaak weken deels gesloten.