Waarom helpt het vaccin niet bij de ebola-uitbraak in Congo?

De ebola-uitbraak in Congo staat na drie maanden op ongeveer 4.400 besmettingen, en dat is meer dan bij welke eerdere ebola-epidemie ook in hetzelfde tijdsbestek. De uitbraak werd op 15 mei officieel afgekondigd in het noordoosten van de Democratische Republiek Congo. Twee dagen later trok de Wereldgezondheidsorganisatie de hoogste alarmbel: een noodsituatie van internationaal belang.

Het cijfer dat er nog zwaarder toe doet is het dodental. Volgens Trouw waren er begin augustus al meer dan 1.800 mensen overleden, bij zo'n vierduizend geregistreerde gevallen. Het sterftepercentage klom in zes weken van ongeveer 30 naar boven de 45 procent. In week 30, eind juli, kwamen er 567 nieuwe zieken en 296 doden bij — de zwaarste week tot dan toe.

En dan het ongemakkelijke deel. Bij de vorige grote uitbraken had de hulpverlening een wapen dat werkte: een goedgekeurd vaccin. Dat wapen ligt nu ongebruikt in de kast, want het past niet op dit virus. Daar zit de kern van het probleem, en daarom kijken ook Europese gezondheidsdiensten mee. Er is al één patiënt in Frankrijk geweest.

Waarom het vaccin uit 2019 hier niet past

Het goedgekeurde ebolavaccin, sinds de epidemie in Oost-Congo van 2018-2020 op grote schaal ingezet, is gemaakt tegen één specifieke variant: het zaïre-ebolavirus. De ziekmaker van nu is een andere: het bundibugyo-virus. Dat is zeldzaam. Het dook eerder alleen op in het Oegandese district Bundibugyo in 2007 en 2008, en in 2012 rond Isiro in Congo. Tegen deze variant is geen enkel vaccin goedgekeurd.

Voor medicijnen geldt hetzelfde. De antistoftherapieën die de sterfte bij eerdere uitbraken flink drukten, zijn ontwikkeld tegen de zaïre-variant en worden hier niet werkzaam geacht. Sinds begin augustus loopt daarom de PARTNERS-studie, waarin remdesivir en de antistofcocktail MBP134 worden getest; Artsen zonder Grenzen doet mee. Moderna begon intussen met een eerste veiligheidstest bij tachtig vrijwilligers in Canada en belooft ruim een half miljoen doses onder de kostprijs aan armere landen.

Hoe snel 4.400 zieken in drie maanden echt is

Ter vergelijking: de West-Afrikaanse epidemie van 2014 tot 2016 blijft in absolute zin de zwaarste ooit, met ruim 28.000 besmettingen en meer dan 11.000 doden. Maar die cijfers stapelden zich op over ruim twee jaar. De epidemie in Noord-Kivu en Ituri van 2018 tot 2020 eiste 2.287 levens in 22 maanden. Deze ebola-uitbraak in Congo telde in de eerste tachtig dagen meer zieken dan al haar voorgangers.

Het is bovendien de zeventiende ebola-uitbraak in het land, en hij begon nog geen half jaar nadat de vorige officieel voorbij was verklaard. Let wel: de tellingen lopen per bron uiteen, omdat sommige overzichten alleen laboratoriumbevestigde gevallen meenemen en andere ook waarschijnlijke. De richting van de curve is in elke versie dezelfde.

Wat de ebola-uitbraak in Congo zo taai maakt

De rem zit niet alleen in de biologie. Het virus verspreidt zich in een regio waar de zorg al vóór mei nauwelijks overeind stond, en waar hulpverleners zich langs gewapende groepen moeten manoeuvreren om bij een patiënt te komen. Drie factoren maken bestrijding fundamenteel lastiger dan zeven jaar geleden.

Zeven op de tien sterven thuis

Ruim 70 procent van de doden valt buiten een behandelcentrum, gewoon thuis. Mensen komen te laat of helemaal niet, waardoor behandeling weinig meer uithaalt en het virus binnen het huishouden verder gaat. Slechts ongeveer een op de tien besmettingen wordt gevonden via contactonderzoek. De rest van de besmettingsketens blijft onzichtbaar tot iemand ernstig ziek wordt.

Onbetaalde zorgverleners en verbrande klinieken

In mei werden behandelcentra beschadigd en in brand gestoken. Zorgmedewerkers kregen maandenlang geen loon en dreigden te stoppen. Daar komt wantrouwen bovenop: de verplichte veilige begrafenissen botsen met wat families gewend zijn, en desinformatie doet de rest. Wie de ziekenwagen niet vertrouwt, blijft thuis — precies het gedrag dat de epidemie voedt.

Oorlog in Ituri en Noord-Kivu

De haard ligt in Ituri, met uitlopers naar Noord- en Zuid-Kivu. In datzelfde gebied opereren gewapende groepen als de ADF, CODECO en M23. De humanitaire crisis raakt naar schatting 1,9 miljoen mensen. Elke keer dat de veiligheid verslechtert valt het contactonderzoek stil, en dat is nu net het instrument waarmee je zo'n uitbraak doodloopt.

Hoe dichtbij kwam het voor Nederland?

Eén keer, en het bleef bij één keer. Op 24 juni werd in Frankrijk een besmetting vastgesteld bij een arts die terugkeerde van een hulpmissie. Buurland Oeganda kreeg twintig gevallen en drie doden te verwerken en verklaarde de uitbraak op 28 juli onder controle. Het Europese gezondheidsagentschap ECDC volgt de situatie en publiceert doorlopend risicobeoordelingen.

Ebola gaat van mens op mens via direct contact met lichaamsvocht van iemand die al ziek is, niet door de lucht. Dat maakt een uitbraak in een land met sterke ziekenhuizen onwaarschijnlijk. Internationaal is inmiddels geld toegezegd: 112 miljoen dollar uit de Verenigde Staten, 20 miljoen pond uit het Verenigd Koninkrijk en 15 miljoen euro van de Europese Unie.

Waar je de komende weken op moet letten

De beste graadmeter is niet het totaal maar de weekcijfers. Zolang die blijven stijgen en de sterfte boven de 45 procent hangt, wint het virus het van de hulpverlening. Vier dingen zijn het volgen waard:

• Of het aantal nieuwe gevallen per week afvlakt na de piek van week 30.
• De eerste resultaten van de PARTNERS-studie: doet MBP134 iets tegen deze variant?
• Of Oeganda ebolavrij blijft, of dat er opnieuw zieken de grens over komen.
• Of het zorgpersoneel in Ituri zijn achterstallige loon krijgt — zonder mensen geen contactonderzoek.

Voor wie in Nederland zit is de praktische les klein maar concreet. Reis je naar Congo of Oeganda, check dan vlak voor vertrek het reisadvies van Buitenlandse Zaken, want dat wijzigt per regio en soms per week. En kom je terug uit het getroffen gebied met koorts: bel eerst de huisarts, stap niet onaangekondigd de wachtkamer binnen. Dat ene telefoontje is het verschil tussen één patiënt en een keten.