Waarom ijzertekort bij vrouwen zo vaak onzichtbaar blijft

IJzertekort bij vrouwen is in Nederland eerder regel dan uitzondering: ongeveer 30 procent van de menstruerende vrouwen heeft het, zei internist Hilde Roijen deze zomer in het NPO Radio 1-programma Dit is de Dag. Toch verlaten veel van die vrouwen de huisartsenpraktijk met de boodschap dat hun bloed er prima uitziet. Dat klopt vaak ook — het hangt er alleen maar van af wát er precies is geprikt.

De standaardtest bij vermoeidheidsklachten is het hemoglobinegehalte, kortweg Hb: de hoeveelheid zuurstoftransporteurs in je bloed. Maar je lichaam offert eerst zijn voorraadkast op voordat het aan het bloed komt. Die voorraad meet je met ferritine, en dat getal staat lang niet altijd op het aanvraagformulier. Onder de 30 spreek je volgens de uitzending van een tekort.

Het verschil is niet academisch. Moeheid die na een goede nacht meteen terugkomt, snel buiten adem zijn op de trap, haaruitval, hoofdpijn, jeuk, rusteloze benen en het gevoel dat je door mist denkt — dat zijn allemaal signalen die passen bij een lege ijzervoorraad, ook als het Hb keurig binnen de lijntjes valt. Internationaal heet zoiets 'hidden hunger': een tekort dat je niet aan iemand ziet.

Eerst raakt je voorraad leeg, dan pas je bloed

Roijen legde de volgorde simpel uit: eerst raakt je ijzervoorraad op, en pas als die helemaal leeg is, zakt je bloedgehalte. Het Hb is dus de laatste domino die omvalt, niet de eerste. Wie alleen daarop test, ziet het probleem pas als het al maanden of jaren speelt. Precies daar zitten de vrouwen die zich al die tijd hebben afgevraagd waarom ze zo moe zijn.

De grens van 15 die steeds meer labs loslaten

De NHG-Standaard Anemie, in 2024 herzien, hanteert als richtsnoer: een ferritine onder de 15 µg/L bevestigt bloedarmoede door ijzergebrek, tussen 15 en 100 zijn extra gegevens nodig zoals de grootte van de rode bloedcellen, het klinisch beeld en ontstekingswaarden, en boven de 100 is het doorgaans uitgesloten. Roijen pleit ervoor de ondergrens voor vrouwen naar 30 te tillen — dezelfde waarde die voor mannen geldt.

Dat is geen theorie meer. Het Isala-ziekenhuis in Zwolle, waar Roijen werkt, verschoof die grens al en stelde daarna naar eigen zeggen 30 procent vaker de diagnose, meldde vakmedium DOQ in oktober 2024. Ook andere Nederlandse labs, waaronder het Amsterdamse OLVG, gingen om. Er bestaat geen landelijke tabel: het NHG en de laboratoriumverenigingen adviseren de referentiewaarden van je eigen regionale lab aan te houden.

Het gevolg is ongemakkelijk. Dezelfde uitslag kan in de ene regio 'tekort' heten en honderd kilometer verderop 'normaal'. Voor een patiënt betekent dat het verschil tussen behandeling en naar huis gestuurd worden met het advies om wat beter te slapen.

Waarom ijzertekort bij vrouwen slecht is onderzocht

Voedingswetenschapper Hans Verhoef van Wageningen University & Research wijst erop dat niemand precies weet hoeveel vrouwen in Europa en Nederland het hebben. Er zijn schattingen, geen harde cijfers. Zijn verklaring daarvoor is scherper dan het gemiddelde gezondheidsnieuws.

Als mannen dit probleem hadden, was het al lang bestudeerd.

Eén cijfer maakt duidelijk hoe structureel het is: ongeveer 72 procent van de ijzerbehoefte van een vrouw dient enkel om bloedverlies te compenseren. Roijen vatte het botter samen: we menstrueren ons te pletter. De grootste risicogroep is dan ook goed aan te wijzen — vrouwen die hevig menstrueren én overwegend plantaardig eten.

Er valt niet tegenop te eten

Wie denkt dit met een bord spinazie op te lossen, komt bedrogen uit. Van het ijzer in je eten neemt je lichaam maar zo'n 10 procent daadwerkelijk op. Het Voedingscentrum houdt voor vrouwen in de vruchtbare leeftijd 16 milligram per dag aan, tegenover flink minder voor mannen, en noemt vlees, peulvruchten en noten als goede bronnen. Vitamine C bij een plantaardige maaltijd helpt de opname.

Voor wie de voorraad al leeg is, is voeding vooral onderhoud. Een dagelijks ijzersupplement volstaat volgens de uitzending voor de meeste vrouwen om weer aan te vullen. Slik het alleen niet op goed geluk: te veel ijzer is óók niet onschuldig, en zonder meting weet je niet of je het probleem te pakken hebt.

Wat je bij de huisarts kunt vragen

Je hoeft geen medische kennis te hebben om dit gesprek beter te laten verlopen. Het scheelt al enorm als je weet welke drie dingen je concreet kunt vragen — en waarom.

Vraag naar je ferritine, niet alleen je Hb

Zeg expliciet dat je je ijzervoorraad wilt laten meten, niet alleen je bloedgehalte. Noem daarbij je klachten in de tijd: hoe lang, hoe zwaar, en of je menstruatie hevig is. Het consult bij je huisarts valt buiten het eigen risico, het laboratoriumonderzoek dat daaruit volgt meestal wél — handig om te weten voordat je schrikt van de rekening.

Vraag welke ondergrens jouw lab gebruikt

Omdat de normaalwaarden per regio verschillen, is 'normaal' een relatief woord. Vraag om het getal zelf, niet om de conclusie. Zit je ferritine tussen de 15 en 30, dan bevind je je precies in het gebied waar de discussie over gaat — en waar je klachten wél mogen meewegen.

Zoek ook de oorzaak van het verlies

Aanvullen zonder de kraan dicht te draaien werkt maar tijdelijk. Bij hevig bloedverlies is de menstruatie zelf een behandelbaar probleem, waarvoor huisarts of gynaecoloog opties heeft. Verhoef bepleit juist daarom meer samenwerking tussen huisartsen, verloskundigen, gynaecologen en diëtisten, in plaats van drie losse spreekuren.

Wat er de komende jaren verandert

Roijen werkt samen met onderzoekers van het Radboudumc, UMC Groningen en Maastricht UMC+ aan landelijk onderzoek om te onderbouwen dat de grenswaarden voor vrouwen omhoog moeten. Lukt dat, dan zal een volgende herziening van de NHG-Standaard er niet omheen kunnen. Tot die tijd blijft veel afhangen van welk lab jouw buisje bloed toevallig verwerkt.

Praktisch: houd twee weken bij hoe moe je bent, hoe zwaar je menstruatie is en of je haar uitvalt, en neem dat mee naar je afspraak. Vraag om ferritine, vraag om het getal, en laat je niet wegsturen met alleen een goed Hb.