Waarom viel de oogschade na zonsverduistering zo mee?

De oogschade na zonsverduistering waar oogartsen wekenlang voor waarschuwden, lijkt in Nederland flink mee te vallen. Woensdagavond schoof de maan voor zo'n 90 procent van de zon — de grootste verduistering boven ons land sinds 1999 — en in de uren daarna hielden ziekenhuizen extra mensen bij de telefoon. Die telefoons bleven grotendeels stil.

Het Oogziekenhuis in Rotterdam kreeg zeven telefoontjes van patiënten en huisartsen, meldt de NOS. Bij drie van hen bleek er echt iets mis met het centrale deel van het netvlies. In Utrecht kwamen vijf meldingen binnen, waarvan drie meteen door een oogarts bekeken moesten worden. Alkmaar telde één beller, het OLVG in Amsterdam een handvol, en bij het Amsterdam UMC en het Zaans Medisch Centrum kwam niemand langs.

Dat contrast is groot. Vooraf hielden oogartsen rekening met ongeveer achttien tot twintig patiënten, een schatting die was afgeleid van Brits onderzoek na eerdere eclipsen. Online ging het intussen nergens anders over dan over de brillen zelf: Het Parool beschreef hoe de eclipsbril hét gespreksonderwerp werd, inclusief de rondgaande bekentenis van iemand wiens ego hem had ingefluisterd dat zo'n bril niet nodig was.

Hoe groot was de oogschade na zonsverduistering echt?

Het eerlijke antwoord: dat weten we volgende week pas. Het Nederlands Oogheelkundig Gezelschap inventariseert deze dagen bij oogartsen door het hele land hoeveel gevallen er precies zijn binnengekomen. Die uitkomst wordt rond 20 augustus verwacht. De cijfers die er nu liggen, zijn losse belletjes uit een handvol ziekenhuizen, en niet iedereen met een vlekje in beeld belt meteen een polikliniek.

Oogarts Ike Schouten van Het Oogziekenhuis wijt de rust aan de enorme aandacht voor veilig kijken in de dagen vooraf. Dat is aannemelijk. Vrijwel elke omroep, krant en gemeentelijke Facebookpagina herhaalde dezelfde boodschap, en scholen waren nog dicht vanwege de zomervakantie — juist tieners zonder toezicht zijn bij eerdere eclipsen de grootste risicogroep gebleken.

Waarom je het pas 's nachts merkt

Het gemene aan zonneschade is dat het geen pijn doet. In het netvlies zitten geen pijnzenuwen, dus je voelt op het moment zelf niets. De schade — retinitis solaris — ontstaat in de macula, het kleine gebiedje waarmee je gezichten herkent en letters leest. Klachten komen meestal pas een paar uur later opzetten, wat verklaart waarom oogartsen vooral de nacht van woensdag op donderdag hadden gevreesd.

Een eclipsbril laat volgens EenVandaag maar 0,0032 procent van het licht door. Een zonnebril, ook drie op elkaar, komt daar niet in de buurt. Datzelfde geldt voor cd's, geveldeuren van lasbrillen zonder de juiste schaal en de zelfgeknutselde filters die deze week rondgingen op sociale media.

Wat je doet als je toch even zonder bril keek

Twee dagen na de eclips is dit nog steeds relevant: schade meldt zich soms pas na dagen. Kijk niet naar de zon om te testen of het "nog steeds" wazig is, en ga af op wat je merkt bij lezen en televisiekijken.

Klachten die meestal binnen drie dagen wegtrekken

Lichte irritatie, tranende ogen, tijdelijke gevoeligheid voor fel licht en nabeelden zoals je die ook na een felle flits hebt. Volgens Schouten verdwijnen dat soort klachten doorgaans binnen één tot drie dagen vanzelf. Rust, geen felle schermen in het donker, en gewoon afwachten is dan het advies.

Klachten waarmee je niet moet wachten

Een grijze of donkere vlek midden in je beeld die blijft. Rechte lijnen — een deurpost, een tekstregel — die golvend lijken. Kleuren die doffer zijn geworden, of letters die precies in het midden wegvallen terwijl de randen scherp blijven. Bel dan je huisarts of de huisartsenpost, ook als het maar één oog betreft.

Waarom een setje eclipsbrillen €24,95 werd

De schaarste van vorige week had ook een prijskaartje. Een vierpak dat eerder €14,95 kostte, ging deze week voor €24,95 over de toonbank, aldus Hart van Nederland. Verkoper Sebastiaan Lommelaars noemde de vraag "erger dan een gekkenhuis" en zei last-minute te hebben moeten bijkopen. Oogarts Alberta Thiadens vindt die logica ongemakkelijk.

Mijn voorkeur zou hebben dat het een standaardprijs is die voor iedereen toegankelijk is en waar niet een verdienmodel achter zit.

Ze trekt de vergelijking met vuurwerkbrillen, die rond de jaarwisseling vaak gratis of voor een habbekrats worden uitgedeeld. Voor een gezin van vier scheelde het deze week zo'n tien euro — genoeg om sommige mensen te laten denken dat ze het ook wel zonder konden.

Wat je met die bril moet doen tot de volgende keer

Gooi hem niet weg. Een bril met de aanduiding ISO 12312-2 (vaak als EN ISO 12312-2:2015 op de pootjes of de verpakking) blijft jaren bruikbaar, zolang het folie geen krasje, scheurtje of gaatje heeft. Bewaar hem plat in een envelop, niet los in een la. Controleer hem voor gebruik door naar een felle lamp te kijken: zie je die lamp duidelijk, dan is de bril kapot.

Houd verder rond 20 augustus het nieuws in de gaten, wanneer het Nederlands Oogheelkundig Gezelschap de landelijke telling publiceert. Dan pas weten we of de oogschade na zonsverduistering echt zo beperkt bleef als het nu lijkt. En merk je de komende dagen een vlek of golving in je beeld, wacht dan niet af tot die cijfers er zijn — bel gewoon je huisarts.