Natuurbrand Hoge Venen groeide in één dag van 1 tot 3000 hectare

De natuurbrand Hoge Venen begon vrijdagmiddag 14 augustus rond twee uur met één brandende hectare. Zaterdagochtend was dat bijna 3000 hectare, een oppervlakte die ongeveer overeenkomt met de hele gemeente Haarlem. Twee burgemeesters uit de streek noemden het toen al de zwaarste natuurbrand uit de Belgische geschiedenis, en dat oordeel is daarna niet meer teruggenomen.

Zo'n 600 mensen moesten hun huis uit. In het gehucht Sourbrodt gingen zeventien straten op slot, in het naburige Bütgenbach nog een aantal. Ongeveer dertig geëvacueerden brachten de nacht door in de sporthal van Malmedy. Aan de Duitse kant van de grens werd het dorp Gey tijdelijk helemaal ontruimd, zo'n 2000 inwoners, al konden die later op de dag terug.

Voor Nederlandse lezers is dit geen ver-van-mijn-bedshow. Defensie stuurde twee Chinook-helikopters met blusbakken van 7600 liter naar Wallonië. En de Hoge Venen zijn voor veel Nederlanders het dichtstbijzijnde stuk ruige natuur: nog geen drie uur rijden vanaf Eindhoven, en in augustus vol wandelaars. Toeristen werd dringend gevraagd het plateau te verlaten.

Waarom de natuurbrand Hoge Venen zo taai is

Een bosbrand in naaldhout is heftig, maar hij is meestal ook snel voorbij als het vuur door de kruinen is getrokken. Een veenbrand werkt anders. De Hoge Venen bestaan uit hoogveen: een dikke, opgedroogde laag plantenresten die zich als turf gedraagt. Wie daar water op spuit, blust vooral de bovenkant. Drie factoren maakten het deze keer extra lastig.

Het vuur loopt onder de grond door

Brandend veen smeult ondergronds verder, soms tientallen centimeters diep, waar geen straal water komt. Zo'n haard kan dagen onzichtbaar blijven en dan tientallen meters verderop weer bovenkomen. Dat is precies waarom brandweerlieden na zo'n brand nog wekenlang terugkomen om te controleren, en waarom een gebied dat "onder controle" heet nog lang niet uit is.

Er komt geen tankwagen op het plateau

Het veen is drassig, vol greppels en nauwelijks berijdbaar. Zware voertuigen zakken weg of komen er simpelweg niet. Daarom leunde de bestrijding vooral op blussen vanuit de lucht. Het Belgische leger zette daarnaast Pantser-voertuigen met krachtige waterkanonnen in, die wel het terrein op kunnen waar gewone brandweerwagens stranden.

De wind bleef van richting veranderen

Draaiende wind stuurde het vuur telkens een andere kant op, uiteindelijk oostwaarts richting de Duitse grens. Dat maakt een brandgrens onbetrouwbaar: een flank die net veilig leek, werd opeens weer de voorkant. Vijf dorpen in de Duitse gemeente Monschau stonden daardoor stand-by voor ontruiming.

Het stel dat niet zonder zijn kudde weg wil

Tussen alle cijfers zit een detail dat blijft hangen. Het AD sprak een Belgisch stel dat Schotse hooglanders voor de vlammen zag wegvluchten. Over evacueren waren ze kort:

Zonder hen evacueren we niet.

Dat is geen sentimentele uitspraak, maar een bekend probleem bij elke ontruiming. Schotse hooglanders worden in Nederlandse en Belgische natuurgebieden juist ingezet als jaarrond-begrazers: ze houden het landschap open zonder machines. Precies daardoor staan ze nooit op stal en zijn ze bij een calamiteit niet in tien minuten op een veewagen te krijgen. Veehouders in een evacuatiezone weigeren om die reden vaker te vertrekken.

Chinooks, Zweedse blusvliegtuigen en Duitse spuitgasten

De hulp kwam uit vier landen. Naast de twee Nederlandse Chinooks stuurde Zweden twee blusvliegtuigen, Tsjechië een helikopter en kwamen er brandweerlieden uit Duitsland en Luxemburg. Provinciegouverneur Hervé Jamar coördineerde, minister van Binnenlandse Zaken Bernard Quintin volgde de operatie vanuit het crisiscentrum in Vottem. Waarnemend gouverneur Anne Dassy benadrukte dat de veiligheid van de bewoners voorop bleef staan.

De rook was ver te ruiken: tot in Dinant, op ongeveer 80 kilometer afstand, en de luchtkwaliteit in grote delen van Wallonië ging omlaag. Koning Filip bedankte de hulpdiensten. In Noordrijn-Westfalen riep minister-president Wüst mensen op voorlopig uit de bossen te blijven. De oorzaak van de brand was op dat moment nog niet bekend.

Kan dit ook in Nederlandse veengebieden?

Ja, en dat is niet theoretisch. Nederland heeft eigen hoogveenresten, met de Deurnese Peel en de Groote Peel als bekendste. In 2020 stonden daar honderden hectares in brand, met dezelfde ondergrondse smeulhaarden en dezelfde weken van nablussen. Ook de Sallandse Heuvelrug en de Veluwe kennen bij droogte een reëel risico. Het verschil zit niet in de natuur, maar in de schaal en de bereikbaarheid.

Wat de Belgische brand vooral laat zien: bij aanhoudende droogte is de sprong van klein naar onbeheersbaar een kwestie van uren, niet van dagen. Van één hectare naar bijna 3000 in nog geen etmaal is daar het bewijs van.

Waar je de komende dagen op moet letten

Regen is voorlopig geen redding. Weervrouw Sabine Hagedoren gaf aan dat er binnen 24 uur geen serieuze neerslag verwacht werd en dat echte verlichting pas woensdag zou komen, met zo'n 5 tot 7 millimeter. Voor een gewone brand is dat wat waard; voor smeulend veen is het bijna niets. Reken er dus op dat de nasleep langer duurt dan de beelden suggereren.

Heb je deze zomer nog iets gepland in de Oostkantons, de Eifel of de Ardennen, neem dan contact op met je accommodatie voordat je rijdt, en volg de lokale evacuatieberichten in plaats van sociale media. Ga niet kijken: rampentoerisme blokkeert precies de wegen die de hulpdiensten nodig hebben. En check voor eigen wandelplannen op de Veluwe of in de Peel eerst het actuele natuurbrandrisico van je veiligheidsregio.